Rio Tinto болон Монголын Засгийн газар 18 тэрбум ам.долларын өртөгтэй Оюу толгойн зэсийн уурхайн төслийн санхүүгийн шинэ нөхцөлийн талаар тохиролцоонд хүрлээ. Зэсийн дэлхийн зах зээл дээрх үнэ огцом өсөж, Монголын талын улс төрийн шахалт нэмэгдсэн нь ийнхүү хэлэлцээ хийхэд хүргэсэн байна.

Лондоны хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй уул уурхайн аварга компани төслийн удирдлагын төлбөрөө 50 хувиар бууруулах, мөн Монголын Засгийн газарт олгосон олон тэрбум ам.долларын зээлийн хүүг 2.5 нэгж хувиар бууруулахаар зөвшөөрчээ.

Энэхүү тохиролцоо нь Монголын хамгийн том уул уурхайн төсөл бөгөөд гадаадын хөрөнгө оруулалтын хамгийн том эх үүсвэр болох Оюу толгойн асуудлаар олон сарын турш үргэлжилсэн хэлэлцээний үр дүн юм. Өмнөх гэрээний нөхцөлийг Монголын эрх баригчид "шударга бус", "улс орныг төөрөгдүүлсэн" хэмээн шүүмжилж байсан билээ.

Шинэ хэлэлцээр нь мөн зэсийн үнэ түүхэн дээд түвшинд ойртсон үед байгуулагдаж байгаа нь уурхайн ирээдүйн орлогыг нэмэгдүүлэх боломжтой гэж үзэж байна. Оюу толгой бүрэн хүчин чадлаараа ажиллаж эхэлснээр жилд ойролцоогоор 500 мянган тонн зэс үйлдвэрлэх төлөвтэй бөгөөд эрчим хүчний шилжилтийн үед зэсийн эрэлт дэлхий даяар өндөр хэвээр байна.

Мягмар гарагт Улаанбаатар хотод болсон уулзалтын үеэр Rio Tinto компанийн ТУЗ-ийн дарга Доминик Бартон болон Зэсийн группийн захирал Кэти Жэксон нар Монгол Улсын Ерөнхий сайд Ням-Осорын Учралтай уулзан шинэ хэлэлцээрт гарын үсэг зуржээ.

Ерөнхий сайд мэдэгдэлдээ:

"Энэхүү хэлэлцээр нь Монгол Улс санхүүгийн бүрэн эрхээ хамгаалахын зэрэгцээ дэлхийн хөрөнгө оруулагчдад өндөр өгөөжтэй орчныг хадгалж чаддагаа харууллаа" гэж онцолсон байна.

Харин Кэти Жэксон уг хэлэлцээр нь Rio Tinto компанийн Оюу толгойн урт хугацааны хөгжилд тууштай хөрөнгө оруулах бодлогыг илэрхийлж буйг тэмдэглээд, төслийн эрсдэл буурсантай холбоотойгоор зээлийн хүүг бууруулсан гэж тайлбарлажээ. Монголын Засгийн газар энэ талаар нэмэлт тайлбар өгөөгүй байна.

17 жилийн турш үргэлжилсэн төслийн шинэ эргэлт

Оюу толгойн төсөл сүүлийн 17 жилийн хугацаанд олон удаагийн өөрчлөлт, маргааныг даван туулжээ.

Дөрвөн жилийн өмнө Rio Tinto Монголын Засгийн газрын ойролцоогоор 2.4 тэрбум ам.долларын өрийг хүчингүй болгож, хоёр тал хамтын ажиллагаагаа "шинээр эхлүүлэх"-ээр тохиролцож байсан ч энэхүү ойлголцол удаан үргэлжилсэнгүй. Ирэх жил болох сонгууль асуудлын улс төрийн ач холбогдлыг улам нэмэгдүүлээд байна.

Хоёр долоо хоногийн өмнө эсэргүүцэгчид Оюу толгойн баяжмалын экспортыг амжилттай саатуулсны улмаас уурхайгаас гарах тээвэрлэлтийг бараг нэг өдрийн турш зогсооход хүрсэн юм.

Ногдол ашгийн асуудал нээлттэй хэвээр байна

Шинэ хэлэлцээрээр шийдэгдээгүй хамгийн чухал асуудлын нэг нь Монголын Засгийн газар Оюу толгойгоос хэзээнээс ногдол ашиг хүртэж эхлэх асуудал юм.

Монголын Засгийн газар төслийн 34 хувийг, Rio Tinto 66 хувийг эзэмшдэг.

Төслийн өртөг нэмэгдэж, бүтээн байгуулалт удаа дараа хойшилсны улмаас ногдол ашиг авах эхлэх хугацаа анхны төлөвлөсөн 2017 оноос 2037 он орчим хүртэл хойшлоод байна.

Rio Tinto энэ талаар хувьцаа эзэмшигчдэд олгох хуваарилалтыг "аль болох наашлуулах"-аа мэдэгдсэн ч тодорхой хугацаа амлаагүй байна.

Шинжээчдийн байр суурь

RBC Capital Markets-ийн шинжээч Бен Дэвис энэхүү тохиролцоог Rio Tinto-гийн хувьд "ерөнхийдөө эерэг" гэж үнэлсэн ч Монголын Засгийн газар ирээдүйд төслийн эдийн засгийн үр өгөөжөөс илүү их хувь шаардах эрсдэл хэвээр байгааг анхааруулжээ.

Тэрээр хөрөнгө оруулагчдад илгээсэн тэмдэглэлдээ:

"Монголын улс төр маш хурдан өөрчлөгддөгийг харгалзан үзвэл энэ эрсдэл бодит хэвээр байна" хэмээн дурдсан байна.

Татварын маргаан үргэлжилж байна

Үүнээс гадна Rio Tinto Монгол Улсад татварын маргаантай тулгараад байгаа юм.

Монголын татварын байгууллагууд тус компани 2021, 2022 оны татварын тайландаа элэгдлийн тооцоотой холбоотой нягтлан бодох бүртгэлийн зөрүүнээс шалтгаалан ойролцоогоор 450 сая ам.долларын татвар дутуу төлсөн гэж үзэж байна.

Энэхүү маргаан одоогоор шүүхийн шатанд үргэлжилж байна.

Эх сурвалж